Beatrix noemde kabinet-Schotte ‘slechtste regering ooit’ en verweet Den Haag koloniale houding

WILLEMSTAD – Koningin Beatrix was achter de schermen buitengewoon kritisch over het eerste kabinet van het autonome land Curaçao. In haar persoonlijke aantekeningen omschreef zij de regering van Gerrit Schotte onder meer als „Slechtste regering ooit!!”, „Met de dag erger” en „Het is zó erg nu!!”. Tegelijkertijd spaarde zij Nederland niet: het Haagse beleid tegenover de Nederlandse Antillen had volgens haar jarenlang een „koloniale paternalistische toon”.

Dat blijkt uit het deze week verschenen onderzoek naar de koloniale geschiedenis van het Huis Oranje-Nassau. Historicus Gert Oostindie beschrijft in het hoofdstuk Beatrix, koningin van postkoloniaal Nederland hoe intensief de voormalige koningin zich met de Nederlandse Antillen en later de afzonderlijke Caribische landen bezighield.

Het onderzoek werd op initiatief van koning Willem-Alexander uitgevoerd door ongeveer zestig onderzoekers. De resultaten, verdeeld over vijf boeken, werden vrijdag aan de koning aangeboden.

Schotte

De scherpste opmerkingen van Beatrix dateren uit de periode na 10 oktober 2010, toen Curaçao een autonoom land binnen het Koninkrijk werd en Schotte minister-president werd.

Volgens Oostindie schreef Beatrix over zijn kabinet: „Slechtste regering ooit!!”, gevolgd door „Met de dag erger” en „Het is zó erg nu!!”. Haar zorgen gingen volgens de historicus onder meer over corruptie en anti-Nederlandse agitatie.

Ook noteerde zij: „Niet bang zijn voor ‘Neokoloniaal’ beschuldiging”.

Schotte werd jaren later strafrechtelijk veroordeeld wegens onder meer ambtelijke omkoping, valsheid in geschrift en witwassen. Die veroordeling werd in hoger beroep en cassatie bevestigd.

Beatrix was ook zeer kritisch over Helmin Wiels, destijds leider van Pueblo Soberano en coalitiepartner van Schotte. Over diens radiouitzendingen noteerde zij volgens Oostindie dat die „de spuigaten uit” liepen. Ook schreef zij dat Wiels „tegen Kon[inklijk] Huis te keer” ging.

Ook harde kritiek op Nederland

De aantekeningen geven echter geen beeld van een koningin die automatisch de Nederlandse kant koos. Integendeel: Beatrix uitte gedurende haar regeerperiode geregeld scherpe kritiek op Den Haag.

Al in 1983 schreef zij over het Haagse Kabinet voor Antilliaanse Zaken: „koloniale paternalistische toon”. Drie jaar later noteerde ze dat Nederlandse Kamerleden op de Antillen een „erg slechte reputatie” hadden en dat vanuit Nederland te vaak op incidenten werd gereageerd zonder goed begrip van de verhoudingen.

In 2000 reageerde zij eveneens kritisch op de opvatting dat Nederland onvoldoende respect zou hebben voor zijn Koninkrijkspartners. Volgens Oostindie schreef zij daarbij: „Respect krijgt men voor wat men ziet gebeuren!!”

Ook vroeg zij zich in 1995 af of Nederland de steun aan het Antilliaanse onderwijs „ooit echt serieus” had aangepakt.

Druk achter de schermen

Uit het onderzoek blijkt bovendien dat Beatrix haar opvattingen niet altijd voor zichzelf hield. Oostindie schrijft dat zij achter de schermen druk uitoefende op de Nederlandse staatssecretaris Gijs de Vries om steun voor de monumentenzorg op Curaçao te hervatten. Bij een voorstel om die steun stop te zetten noteerde zij: „Zou heel dom zijn!”. De steun werd uiteindelijk niet beëindigd.

Volgens Oostindie zocht Beatrix achter de schermen soms de grenzen op van wat haar staatsrechtelijke positie toeliet, zonder dat zij zelf het regeringsbeleid bepaalde.

De documenten waarop hij zich baseert bevatten volgens hem honderden verslagen van gesprekken met Nederlandse bewindslieden, gouverneurs en Caribische ministers en minister-presidenten. Een deel daarvan werd persoonlijk door Beatrix geschreven en voorzien van haar eigen kanttekeningen.

Sterke band met eilanden

Die soms vernietigende kritiek stond naast een opvallend sterke persoonlijke betrokkenheid bij de Caribische eilanden. Beatrix bezocht de Antillen als koningin achtmaal en kwam ook na haar aftreden geregeld terug.

Oostindie schrijft dat zij in Den Haag juist vaak probeerde aandacht voor de eilanden vast te houden. Ze verzette zich bovendien tegen het idee dat Nederland de Antillen tegen hun zin richting onafhankelijkheid moest duwen.

Daarmee ontstaat uit de nieuwe bronnen een dubbel beeld: Beatrix maakte zich grote zorgen over corruptie, bestuurlijke kwaliteit en politieke ontwikkelingen op Curaçao, maar vond tegelijkertijd dat Den Haag de eilanden regelmatig paternalistisch benaderde en onvoldoende begreep.

Bij haar troonsafstand in 2013 verwees zij expliciet naar de Antillen als een gebied waar zij naar eigen zeggen altijd „veel warmte en hartelijkheid” had ervaren. Het nieuwe onderzoek laat zien dat achter die publieke verbondenheid een veel uitgesprokener en soms zeer kritische kijk op de Koninkrijksrelaties schuilging.